Wat gebeurt er als huishoudens met problematische schulden in één keer van hun schulden worden verlost? Die vraag stond centraal in het experiment Immerloo Schuldenvrij. Twee jaar later luidt de belangrijkste conclusie: schuldenafkoop werkt, maar is voor veel gezinnen niet genoeg. Huishoudens met problematische schulden kampen vaak ook met gezondheidsproblemen, stress, een instabiel inkomen, gezinsproblemen en moeite om hun weg te vinden binnen het sociale stelsel. Het wegnemen van schulden creëert rust en ruimte. Maar minstens zo belangrijk is de vertrouwensband met een coach die langere tijd naast mensen blijft staan en samen met hen werkt aan herstel, perspectief en meer bestaanszekerheid.
Experiment Immerloo Schuldenvrij richtte zich op huishoudens met problematische schulden en multiproblematiek die niet of onvoldoende werden bereikt door de reguliere hulpverlening. De aanpak combineerde laagdrempelige huisbezoeken, het direct oplossen van acute problemen, het afkopen van schulden en intensieve begeleiding gedurende twee jaar indien nodig. Het experiment werd binnen het Nationaal Programma Arnhem-Oost uitgevoerd in samenwerking met onder meer de gemeente Arnhem, Sociale Wijkteams Arnhem, schuldeisers, maatschappelijke organisaties en financiers.
Hulp moet de weg naar inwoners vinden
Een belangrijke bevinding uit het experiment is dat veel huishoudens niet uit zichzelf om hulp vragen, terwijl de problemen zich ondertussen blijven opstapelen. Langdurige stress en onzekerheid maken het moeilijk om overzicht te houden en de juiste ondersteuning te vinden. Juist daarom blijkt een outreachende aanpak van grote waarde. Wanneer professionals actief contact zoeken, vertrouwen opbouwen en langdurig naast inwoners blijven staan, ontstaat ruimte voor herstel, perspectief en meer bestaanszekerheid.
Positieve effecten op bestaanszekerheid
Uit drie verschillende evaluaties door HAN University of Applied Sciences, de gemeente Arnhem en het Instituut voor Publieke Waarden blijkt dat de aanpak een positieve invloed heeft op de bestaanszekerheid van deelnemers. Huishoudens ervaren meer financiële rust, minder stress, een betere mentale en fysieke gezondheid en meer ruimte om na te denken over de toekomst. De sfeer binnen gezinnen verbetert, ouders kunnen meer aandacht besteden aan hun kinderen en deelnemers zetten stappen richting werk, opleiding, vrijwilligerswerk en maatschappelijke participatie. Ook het gevoel van waardigheid neemt toe. Deelnemers krijgen de grip op hun leven terug, voelen zich weer mens, ervaren minder schaamte en durven weer met vertrouwen onder de mensen te komen.
Veertig huishoudens nemen deel
In totaal zijn 82 huishoudens in Immerloo II benaderd, waarvan 40 huishoudens deelnemen aan het experiment. Daarmee zijn 130 mensen bereikt, onder wie 57 minderjarige kinderen. De gemiddelde schuldenlast bedroeg ruim €32.000 per huishouden, verdeeld over gemiddeld veertien schuldeisers. De huishoudens stroomden gedurende een periode van twee jaar in. Het afkopen van schulden bleek in de praktijk een intensief proces dat gemiddeld ongeveer negen maanden duurt. Dat komt onder meer doordat schulden vaak zijn verspreid over veel verschillende schuldeisers en het verkrijgen van inzicht, overeenstemming en afhandeling tijd kost.
Inmiddels zijn 21 huishoudens volledig schuldenvrij. Daarnaast zijn 5 huishoudens schuldenvrij op de schulden bij de Rijksoverheid na. De overige huishoudens bevinden zich nog in de inventarisatie- of afkoopfase. De instroom van nieuwe deelnemers is inmiddels beëindigd, maar de twee jaar durende begeleiding bij het versterken van de bestaanszekerheid van deelnemers is ook na afloop van het experiment gegarandeerd.
Maatschappelijke baten groter dan de kosten
Uit de maatschappelijke businesscase blijkt dat de maatschappelijke baten van de aanpak in het eerste jaar iets groter zijn dan de kosten. Na een jaar bedragen de maatschappelijke baten €1,08 per geïnvesteerde euro, wat een positief maatschappelijk rendement van 8% betekent. Baten ontstaan onder meer door minder gebruik van zorg en ondersteuning, hogere arbeidsdeelname, meer arbeidsproductiviteit en lagere kosten voor invordering en schuldenproblematiek. Daarbij moet de kanttekening worden gemaakt dat de toekomst moet uitwijzen of deelnemers hun verbeterde situatie op langere termijn weten vast te houden. Ook laat een deel van de baten zich niet uitdrukken in euro’s, zoals minder stress, meer stabiliteit binnen gezinnen, betere ontwikkelkansen voor kinderen en meer waardigheid.
Vervolg
De resultaten bieden waardevolle inzichten voor gemeenten, rijksoverheid, (schuld-)hulpverlening en maatschappelijke organisaties. De uitkomsten laten zien dat effectieve ondersteuning van huishoudens met complexe problematiek vraagt om een aanpak die verder gaat dan schulden alleen. Burgemeester Ahmed Marcouch, voorzitter van het Nationaal Programma Arnhem-Oost: “Laten we lessen trekken uit dit experiment. En laten we die toepassen om te blijven investeringen in menselijke en begrijpelijke systemen. Zodat meer mensen in Immerloo, in Arnhem en in heel Nederland kunnen stoppen met overleven en kunnen gaan leven. Want achter iedere schuld schuilt een mens. Achter ieder geholpen gezin schuilt de toekomst van een kind. En achter die toekomst schuilt de belofte van een rechtvaardige samenleving waarin niemand wordt opgegeven.”
De resultaten, lessen en aanbevelingen uit Experiment Immerloo Schuldenvrij zijn gebundeld in het rapport De schulden voorbij: ruimte om weer te leven.
Dit bericht is aangeleverd vanuit Het Nationaal Programma Arnhem-Oost
