Malburgen is een jonge wijk die zijn begin kent in 1937 en na de 2e wereldoorlog in rap tempo uitbreidde. Maar de geschiedenis van Malburgen is veel ouder. Wat deden bijvoorbeeld de Romeinen hier? En waar komt de naam Malburgen vandaan? In deze serie gaan we op ontdekkingstocht door de wijk.
Deze keer:
‘De vorming van het landschap.’
Wat voor noord de stuwwal is is voor zuid de Rijn. De Rijn heeft niet altijd gelegen waar die nu ligt. Zo lag de Rijndelta (Rijn – IJssel – Waal) in de één na laatste ijstijd, voor de vorming van de Veluwe – ca 150.000 jaar geleden, veel noordelijker dan dat ie nu ligt. Het landijs en de stuwwallen die door dit ijs gevormd werden zorgden ervoor dat de toenmalige route van de Rijndelta geblokkeerd werd. Tienduizenden jaren geleden – In de laatste ijstijd – lukte het de Rijn de stuwwal van Nijmegen –Kleef –Montferland te doorbreken.
Ongeveer 10.000 jaar geleden werd de Rijn een meanderende rivier. De loop meanderde vanaf die tijd tussen waar nu Arnhem en Nijmegen liggen in. Bij een meanderende rivier kalven de oevers in de buitenbochten af en in de binnenbochten wordt slib afgezet. De zwaardere zanddeeltjes zakken bij een hogere stroomsnelheid naar beneden dan de lichtere kleideeltjes. Zo worden er wanneer de rivier buiten de oevers treedt parallel aan de rivier zandruggen gevormd, terwijl ver van de rivier af – waar het water zo goed als stil staat – de allerkleinste kleideeltjes naar beneden zakken en een bijna ondoordringbaar kleipakket vormen. Door het meanderen kwam het regelmatig voor dat de rivier een nieuwe route vond en eerdere riviergeulen afgesneden werden en verlandden.
Bronstijd en Romeinse tijd
In eerste instantie liep in de Bronstijd en Romeinse tijd de IJssel door het gebied dat nu Malburgen is. Bij Meinerswijk boog de IJssel rechtsaf richting oosten langs de stuwwal op. Vlakbij lag de Rijn. Tussen 12 en 9 voor Christus zorgde de Romeinse veldheer Druses ervoor dat de IJssel met de Rijn verbonden werd door een kanaal te graven tussen Elden en Driel.
Er bestaat echter verschil van mening over de ligging van deze Drusesgracht. In de vroege middeleeuwen verlegde de Rijn zich naar het oude stroomgebied van de IJssel uit de Romeinse tijd. Hij boog zich – in tegenstelling tot de IJssel – linksaf, om Meinerswijk heen, naar het westen.
De Huissensedijk
De Huissensedijk werd ergens in de 13e of 14e eeuw aangelegd om het grondgebied van Huissen tegen overstromingen te beschermen. In de late Middeleeuwen sneed de Rijn de bocht in Malburgen af en verlegde zichzelf richting de stad. De oude bedding werd gebruikt als afwatering van kwel- en regenwater en werd de Arnhemse Wetering genoemd. Deze is nog steeds op enkele plaatsen in het landschap zichtbaar o.a. in het Immerloopark. Tot aan midden 16e eeuw meanderde de Rijn door het landschap. In het gebied lagen maar weinig wegen en het was tot midden 20e eeuw slechts dun bevolkt. Bewoning vond vooral plaats op de zandruggen, omdat deze een hoge en droge schuilplaats boden voor mens en vee. De rest van het gebied overstroomde wanneer de Rijn buiten de oevers trad, waardoor het gedurende lange periodes van het jaar slecht begaanbaar was.
De Arnhemmers gebruikten het gebied om te jagen, te vissen, vee te weiden, gewassen te telen en bakstenen te bakken.
Toen de Rijn in zuidelijke richting verder van de stad af meanderde en hij op verschillende plaatsen aan het verzanden was, waaronder nabij de Praets, dreigde de haven van de stad Arnhem onbereikbaar te worden. Tussen 1530 en 1536 liet Karel van Gelre de rivier uitdiepen en één van de oude rivierlopen uitgraven zodat de Rijn weer tegen de stad aan kwam te liggen en de haven bereikbaar bleef. De sloten in de Pluimzeggelaan, Zeegsingel en Lupinestraat geven de oude rivierloop van voor de verlegging aan. Door het verleggen van de Rijn werd de Polder van Malburgen – destijds bekend onder de namen Stadswaarden en Stadsblokken – definitief van de stad gescheiden.
Dit is het eerste deel van een serie over de geschiedenis van de wijk Malburgen, Immerloo en Het Duifje. De serie wordt gemaakt door Karin Beisiegel en Arjan Diepstraten. Dit deel kan je ook lezen in de wijkkrant van Malburgen, de Malburgen.nl – Juli Augustus editie 3 – 2021
Gebruikte bronnen:
Alterrarapport405: In de ban van de Betuwse dijken, deel 5 Malburgen, Een bodemkundig, archeologisch en historisch onderzoek naar de opbouw en ouderdom van de Rijndijk te Malbrugen/Bakenhof, Arnhem, J.R. Mulder, L.J. Keunen en A.J.M. Zwart, april 2004
– Geologievannederland.nl
– Wikipedia.nl
